Thừa kế theo pháp luật

Định nghĩa

Thừa kế theo pháp luật là việc dịch chuyển tài sản của người đã chết sang cho những người thừa kế theo quy định của pháp luật, không phụ thuộc vào ý chí của người để lại di sản được thể hiện trong di chúc. Đây là hình thức thừa kế được áp dụng khi không có di chúc hoặc di chúc không hợp pháp, không bao quát hết di sản, hoặc những người thừa kế theo di chúc không thể nhận di sản.

Cơ sở pháp lý

• Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 ngày 24/11/2015 (Chương XXIII: Thừa kế, từ Điều 649 đến Điều 662).
• Luật Hôn nhân và Gia đình số 52/2014/QH13 ngày 19/6/2014 (liên quan đến xác định tài sản chung, tài sản riêng của vợ chồng).

Phân tích chi tiết

Thừa kế theo pháp luật được quy định rõ ràng trong Bộ luật Dân sự 2015, nhằm đảm bảo quyền lợi của những người thân thích của người đã khuất khi không có di chúc hoặc di chúc không có hiệu lực.

Các trường hợp thừa kế theo pháp luật

Theo Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015, thừa kế theo pháp luật được áp dụng trong các trường hợp sau:

• Không có di chúc.
• Di chúc không hợp pháp.
• Những người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; cơ quan, tổ chức được hưởng thừa kế theo di chúc không còn vào thời điểm mở thừa kế.
• Những người được chỉ định làm người thừa kế theo di chúc mà không có quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.

Người thừa kế theo pháp luật và hàng thừa kế

Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về người thừa kế theo pháp luật và thứ tự các hàng thừa kế:

• Những người thừa kế cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau.
• Những người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng thừa kế, nếu không còn ai ở hàng thừa kế trước do đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.

Hàng thừa kế thứ nhất

• Vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết.

Hàng thừa kế thứ hai

• Ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột của người chết.
• Cháu ruột của người chết mà người chết là ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại.

Hàng thừa kế thứ ba

• Cụ nội, cụ ngoại của người chết.
• Bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột của người chết.
• Cháu ruột của người chết mà người chết là bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột.
• Chắt ruột của người chết mà người chết là cụ nội, cụ ngoại.

Thừa kế thế vị

Điều 652 Bộ luật Dân sự 2015 thừa kế thế vị">quy định về thừa kế thế vị:

• Trường hợp con của người để lại di sản chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người để lại di sản thì cháu được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu được hưởng nếu còn sống.
• Trường hợp cháu của người để lại di sản chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người để lại di sản thì chắt được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của chắt được hưởng nếu còn sống.

Xác định di sản thừa kế

Di sản thừa kế bao gồm tài sản riêng của người chết và phần tài sản của người chết trong khối tài sản chung với người khác (ví dụ: tài sản chung của vợ chồng). Việc xác định chính xác di sản là bước quan trọng đầu tiên để phân chia thừa kế.

Ví dụ thực tiễn

Một ví dụ điển hình về tranh chấp thừa kế theo pháp luật thường xảy ra khi cha mẹ qua đời mà không để lại di chúc, dẫn đến việc con cái tranh chấp tài sản. Theo Báo Pháp Luật TP.HCM, một vụ việc đã được Tòa án giải quyết liên quan đến việc các con tranh chấp căn nhà và đất của cha mẹ để lại. Cụ thể, sau khi cha mẹ mất, các con không thống nhất được việc phân chia tài sản. Một số người con muốn bán nhà để chia tiền, trong khi người khác muốn giữ lại hoặc đòi phần lớn hơn. Do không có di chúc, Tòa án đã phải áp dụng các quy định về thừa kế theo pháp luật, xác định tất cả các con thuộc hàng thừa kế thứ nhất và chia đều di sản cho họ, sau khi trừ đi các nghĩa vụ tài chính nếu có. Vụ việc này cho thấy tầm quan trọng của việc hiểu rõ các quy định pháp luật để giải quyết tranh chấp một cách công bằng và đúng luật.

Khuyến nghị pháp lý

Để tránh những tranh chấp không đáng có và đảm bảo ý nguyện của mình được thực hiện sau khi qua đời, mỗi cá nhân nên chủ động lập di chúc hợp pháp. Di chúc không chỉ giúp phân chia tài sản theo ý muốn mà còn giảm thiểu gánh nặng pháp lý và mâu thuẫn trong gia đình.

Trong trường hợp đã phát sinh tranh chấp thừa kế theo pháp luật, việc tìm kiếm sự tư vấn và hỗ trợ từ các chuyên gia pháp lý là vô cùng cần thiết. Theo nhận định của các luật sư từ Phan Law Vietnam, việc nắm vững các quy định về hàng thừa kế, di sản và thời hiệu khởi kiện sẽ giúp các bên bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình một cách hiệu quả nhất. Các luật sư có thể hỗ trợ từ việc thu thập chứng cứ, xác định di sản, đến đại diện tham gia hòa giải hoặc tố tụng tại Tòa án, đảm bảo quá trình giải quyết diễn ra minh bạch và đúng quy định pháp luật.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Thừa kế theo pháp luật có ưu tiên hơn thừa kế theo di chúc không?

Không. Thừa kế theo di chúc được ưu tiên áp dụng trước. Chỉ khi không có di chúc, di chúc không hợp pháp hoặc các trường hợp đặc biệt khác được quy định tại Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015 thì mới áp dụng thừa kế theo pháp luật.

2. Người thừa kế theo pháp luật có thể từ chối nhận di sản không?

Có. Người thừa kế có quyền từ chối nhận di sản, trừ trường hợp việc từ chối nhằm trốn tránh việc thực hiện nghĩa vụ tài sản của mình đối với người khác. Việc từ chối phải được lập thành văn bản và gửi đến người quản lý di sản, những người thừa kế khác, người được giao nhiệm vụ phân chia di sản trong thời hạn 06 tháng kể từ thời điểm mở thừa kế.

3. Con riêng có được hưởng thừa kế theo pháp luật không?

Con riêng và cha dượng, mẹ kế nếu có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con thì được thừa kế di sản của nhau và còn được thừa kế di sản theo quy định tại Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015.

4. Tài sản nào được coi là di sản thừa kế theo pháp luật?

Di sản thừa kế bao gồm tài sản riêng của người chết và phần tài sản của người chết trong khối tài sản chung với người khác. Tài sản này có thể là quyền tài sản, vật, tiền, giấy tờ có giá và các quyền tài sản khác mà người chết có được.

5. Thời hiệu yêu cầu chia di sản thừa kế theo pháp luật là bao lâu?

Theo Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015, thời hiệu để người thừa kế yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản, 10 năm đối với động sản, kể từ thời điểm mở thừa kế. Hết thời hiệu này thì di sản thuộc về người đang quản lý di sản đó, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.