Trách nhiệm hình sự của pháp nhân

Định nghĩa

Trách nhiệm hình sự của pháp nhân là chế định pháp luật quy định việc một tổ chức có tư cách pháp nhân phải chịu trách nhiệm pháp lý hình sự khi thực hiện các hành vi phạm tội theo quy định của Bộ luật Hình sự. Chế định này được áp dụng đối với pháp nhân thương mại phạm tội trong các lĩnh vực cụ thể, nhằm tăng cường tính răn đe, phòng ngừa và xử lý hiệu quả các vi phạm do tổ chức gây ra, góp phần bảo vệ trật tự pháp luật và lợi ích xã hội.

Cơ sở pháp lý

Chế định trách nhiệm hình sự của pháp nhân tại Việt Nam được quy định chủ yếu trong:

• Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 đã được sửa đổi, bổ sung một số điều theo Luật số 12/2017/QH14 (sau đây gọi tắt là Bộ luật Hình sự 2015), cụ thể từ Điều 74 đến Điều 89 Chương XI – “Những quy định đối với pháp nhân thương mại phạm tội”.
• Nghị quyết số 03/2017/NQ-HĐTP ngày 16/3/2017 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng một số quy định về trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại.

Phân tích chi tiết

Điều kiện chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân

Theo Điều 75 Bộ luật Hình sự 2015, pháp nhân thương mại chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự khi có đủ các điều kiện sau đây:

• Hành vi phạm tội được thực hiện nhân danh pháp nhân thương mại;
• Hành vi phạm tội được thực hiện vì lợi ích của pháp nhân thương mại;
• Hành vi phạm tội được thực hiện với sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân thương mại;
• Chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự quy định tại Điều 78 của Bộ luật này.

Ngoài ra, theo Nghị quyết 03/2017/NQ-HĐTP, hành vi phạm tội phải thuộc danh mục các tội phạm mà pháp luật quy định pháp nhân phải chịu trách nhiệm hình sự.

Các loại tội phạm mà pháp nhân phải chịu trách nhiệm hình sự

Điều 76 Bộ luật Hình sự 2015 quy định cụ thể 33 tội danh mà pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự, tập trung vào các nhóm tội phạm sau:

• Các tội phạm về kinh tế: Như tội buôn lậu (Điều 188), trốn thuế (Điều 200), in, phát hành, mua bán trái phép hóa đơn, chứng từ thu nộp ngân sách nhà nước (Điều 203), vi phạm quy định về cạnh tranh (Điều 217), vi phạm quy định về đấu thầu gây hậu quả nghiêm trọng (Điều 222), v.v.
• Các tội phạm về môi trường: Như tội gây ô nhiễm môi trường (Điều 235), vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại (Điều 236), vi phạm quy định về bảo vệ động vật hoang dã (Điều 242), v.v.
• Các tội phạm về chức vụ: Như tội hối lộ (Điều 364), nhận hối lộ (Điều 365), v.v. (đây là một điểm gây tranh cãi và đã được làm rõ là pháp nhân không thể là chủ thể của tội nhận hối lộ, chỉ có thể là chủ thể của tội đưa hối lộ hoặc môi giới hối lộ).
• Các tội phạm liên quan đến chứng khoán, sở hữu trí tuệ: Như thao túng thị trường chứng khoán (Điều 211), quyền tác giả">xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan (Điều 225), xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp (Điều 226), v.v.

Các hình phạt áp dụng đối với pháp nhân

Điều 77 Bộ luật Hình sự 2015 quy định các hình phạt áp dụng đối với pháp nhân thương mại phạm tội bao gồm:

• Hình phạt chính:
  • Phạt tiền: Là hình phạt chính áp dụng độc lập đối với các tội phạm ít nghiêm trọng. Mức phạt tiền được xác định dựa trên tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, thiệt hại gây ra và khả năng tài chính của pháp nhân.
  • Đình chỉ hoạt động có thời hạn: Đình chỉ hoạt động của pháp nhân trong một hoặc một số lĩnh vực nhất định trong thời hạn từ 06 tháng đến 03 năm.
  • Đình chỉ hoạt động vĩnh viễn: Áp dụng đối với pháp nhân phạm tội đặc biệt nghiêm trọng, gây thiệt hại đặc biệt lớn hoặc tái phạm nguy hiểm mà không có khả năng khắc phục.
• Hình phạt bổ sung:
  • Cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định: Trong thời hạn từ 01 năm đến 03 năm.
  • Cấm huy động vốn: Trong thời hạn từ 01 năm đến 03 năm.
  • Phạt tiền: Khi không áp dụng là hình phạt chính, có thể áp dụng là hình phạt bổ sung.
  • Tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản: Các tài sản được sử dụng vào việc phạm tội hoặc có được từ việc phạm tội.
  • Buộc khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại: Đây là biện pháp tư pháp bắt buộc, nhằm khôi phục tình trạng ban đầu hoặc đền bù thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra.

Miễn trách nhiệm hình sự, đình chỉ điều tra

Điều 84 và Điều 85 Bộ luật Hình sự 2015 quy định các trường hợp pháp nhân thương mại được miễn trách nhiệm hình sự hoặc được đình chỉ điều tra, đình chỉ vụ án khi có các điều kiện như:

• Tự nguyện khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại;
• Ngăn chặn hoặc làm giảm tác hại của tội phạm;
• Chủ động nộp lại một phần hoặc toàn bộ tài sản do phạm tội mà có;
• Hợp tác tích cực với cơ quan có trách nhiệm trong việc phát hiện, điều tra, xử lý tội phạm.

Thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự

Theo Điều 86 Bộ luật Hình sự 2015, thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại được quy định tương tự như đối với cá nhân, tùy thuộc vào tính chất và mức độ nghiêm trọng của tội phạm, cụ thể:

• 05 năm đối với tội phạm ít nghiêm trọng;
• 10 năm đối với tội phạm nghiêm trọng;
• 15 năm đối với tội phạm rất nghiêm trọng;
• 20 năm đối với tội phạm đặc biệt nghiêm trọng.

Phân biệt trách nhiệm hình sự của pháp nhân và cá nhân

Trách nhiệm hình sự của pháp nhân là trách nhiệm độc lập, không loại trừ trách nhiệm hình sự của cá nhân những người đã thực hiện hành vi phạm tội nhân danh pháp nhân. Điều này có nghĩa là cả pháp nhân và cá nhân có liên quan đều có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu đủ điều kiện theo quy định của pháp luật.

Ví dụ thực tiễn

Vụ án Công ty TNHH MTV Môi trường và Đô thị Kỳ Anh (Hà Tĩnh) là một trong những trường hợp đầu tiên pháp nhân bị truy cứu trách nhiệm hình sự tại Việt Nam.

Theo VietnamNet, Công ty TNHH MTV Môi trường và Đô thị Kỳ Anh đã bị Tòa án nhân dân thị xã Kỳ Anh (Hà Tĩnh) tuyên phạt tiền 1,4 tỷ đồng vì tội “Vi phạm quy định về bảo vệ môi trường” theo khoản 3 Điều 235 Bộ luật Hình sự 2015. Vụ việc liên quan đến hành vi phối hợp với Công ty TNHH Gang thép Hưng Nghiệp Formosa Hà Tĩnh để chôn lấp chất thải nguy hại trái phép, gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Ngoài hình phạt chính là phạt tiền, công ty này còn bị áp dụng hình phạt bổ sung là đình chỉ hoạt động trong thời hạn 2 năm và buộc phải khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại.

Khuyến nghị pháp lý

Để phòng ngừa và giảm thiểu rủi ro liên quan đến trách nhiệm hình sự của pháp nhân, các doanh nghiệp cần chủ động thực hiện các biện pháp sau:

• Xây dựng và thực thi hệ thống kiểm soát nội bộ: Thiết lập các quy trình, quy định rõ ràng về tuân thủ pháp luật trong mọi hoạt động kinh doanh, từ sản xuất, kinh doanh đến quản lý tài chính, môi trường.
• Đào tạo và nâng cao nhận thức pháp luật: Thường xuyên tổ chức các buổi đào tạo, cập nhật kiến thức pháp luật cho toàn thể cán bộ, nhân viên, đặc biệt là đội ngũ quản lý và những người trực tiếp thực hiện các hoạt động có rủi ro cao.
• Thực hiện đánh giá rủi ro pháp lý định kỳ: Rà soát, đánh giá các hoạt động của pháp nhân để nhận diện sớm các rủi ro tiềm ẩn và có biện pháp phòng ngừa kịp thời.
• Tìm kiếm tư vấn pháp lý chuyên nghiệp: Khi có bất kỳ dấu hiệu hoặc lo ngại nào về khả năng vi phạm pháp luật, việc tham vấn luật sư chuyên nghiệp là hết sức cần thiết. Theo nhận định của các chuyên gia pháp lý từ Phan Law Vietnam, việc chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ pháp lý không chỉ giúp pháp nhân nắm vững quy định, tránh sai sót mà còn là yếu tố quan trọng để xây dựng một kế hoạch ứng phó hiệu quả, giảm thiểu thiệt hại và chứng minh thiện chí nếu không may xảy ra sự cố.
• Khắc phục hậu quả kịp thời: Trong trường hợp phát hiện hành vi vi phạm, pháp nhân cần chủ động, nhanh chóng khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại và hợp tác với cơ quan chức năng để được xem xét miễn hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)