×

Hợp đồng vô hiệu

by

Hợp đồng vô hiệu

Định nghĩa

Hợp đồng vô hiệu là hợp đồng không phát sinh hiệu lực pháp luật giữa các bên kể từ thời điểm giao kết. Điều này có nghĩa là hợp đồng đó không được pháp luật công nhận và không tạo ra quyền, nghĩa vụ pháp lý nào cho các bên tham gia, hoặc chỉ tạo ra một phần quyền và nghĩa vụ nếu hợp đồng vô hiệu từng phần.

Cơ sở pháp lý

Các quy định về hợp đồng vô hiệu được quy định chủ yếu trong Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 ngày 24 tháng 11 năm 2015 (sau đây gọi tắt là Bộ luật Dân sự 2015), cụ thể:

  • Điều 117: Quy định về điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự (trong đó hợp đồng là một loại giao dịch dân sự).
  • Điều 122: Quy định chung về giao dịch dân sự vô hiệu.
  • Điều 123: Giao dịch dân sự vô hiệu do vi phạm điều cấm của luật, trái đạo đức xã hội.
  • Điều 124: Giao dịch dân sự vô hiệu do giả tạo.
  • Điều 125: Giao dịch dân sự vô hiệu do người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi xác lập, thực hiện.
  • Điều 126: Giao dịch dân sự vô hiệu do bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép.
  • Điều 127: Giao dịch dân sự vô hiệu do người xác lập không nhận thức và làm chủ được hành vi của mình.
  • Điều 128: Giao dịch dân sự vô hiệu do không tuân thủ quy định về hình thức.
  • Điều 129: Giao dịch dân sự vô hiệu từng phần.
  • Điều 131: Hậu quả pháp lý của giao dịch dân sự vô hiệu.
  • Điều 132: Thời hiệu yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch dân sự vô hiệu.

Phân tích chi tiết

Để một hợp đồng có hiệu lực pháp luật, cần đáp ứng đầy đủ các điều kiện quy định tại Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015:

  • Chủ thể có năng lực pháp luật dân sự, năng lực hành vi dân sự phù hợp với giao dịch dân sự được xác lập: Các bên tham gia phải có đủ tuổi, không bị mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự.
  • Chủ thể tham gia giao dịch dân sự hoàn toàn tự nguyện: Việc giao kết hợp đồng phải xuất phát từ ý chí tự do, không bị ép buộc, lừa dối hay đe dọa.
  • Mục đích và nội dung của giao dịch dân sự không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội: Hợp đồng không được nhằm mục đích bất hợp pháp hoặc đi ngược lại các giá trị đạo đức, chuẩn mực xã hội.
  • Hình thức của giao dịch dân sự là điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự trong trường hợp luật có quy định: Một số hợp đồng phải được lập thành văn bản, công chứng, chứng thực hoặc đăng ký theo quy định của pháp luật (ví dụ: quyền sử dụng đất">chuyển nhượng quyền sử dụng đất">hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất, hợp đồng mua bán nhà ở).

Khi một hoặc nhiều điều kiện trên không được đáp ứng, hợp đồng có thể bị tuyên bố vô hiệu. Các trường hợp vô hiệu được phân loại như sau:

  • Các trường hợp hợp đồng vô hiệu tuyệt đối

    Đây là các trường hợp hợp đồng vô hiệu ngay từ thời điểm giao kết và không thể được hợp pháp hóa. Thời hiệu yêu cầu Tòa án tuyên bố vô hiệu không bị hạn chế.

    • Vi phạm điều cấm của luật, trái đạo đức xã hội (Điều 123 BLDS 2015): Ví dụ: hợp đồng mua bán ma túy, hợp đồng thuê người gây thương tích.
    • Giả tạo (Điều 124 BLDS 2015): Các bên xác lập hợp đồng nhằm che giấu một hợp đồng khác hoặc nhằm trốn tránh nghĩa vụ với người thứ ba. Ví dụ: lập hợp đồng tặng cho tài sản để trốn tránh nghĩa vụ trả nợ.
    • Do người không có năng lực hành vi dân sự đầy đủ (Điều 125 BLDS 2015): Hợp đồng do người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi xác lập mà không có sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật.
    • Do bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép (Điều 126 BLDS 2015): Một bên giao kết hợp đồng do bị bên kia hoặc người thứ ba lừa dối (cố ý làm cho bên kia hiểu sai lệch về chủ thể, tính chất của đối tượng hoặc nội dung của hợp đồng), đe dọa (gây tâm lý sợ hãi) hoặc cưỡng ép (buộc phải giao kết bằng vũ lực hoặc đe dọa dùng vũ lực).
    • Do người xác lập không nhận thức và làm chủ được hành vi của mình (Điều 127 BLDS 2015): Tại thời điểm giao kết, một bên không thể nhận thức hoặc làm chủ được hành vi của mình do bệnh tâm thần hoặc các lý do khác.

  • Trường hợp hợp đồng vô hiệu tương đối

    Đây là trường hợp hợp đồng vô hiệu do không tuân thủ quy định về hình thức (Điều 128 BLDS 2015). Hợp đồng này có thể được công nhận hiệu lực nếu một bên hoặc các bên đã thực hiện ít nhất 2/3 nghĩa vụ trong hợp đồng và Tòa án xét thấy việc duy trì hiệu lực là cần thiết để bảo vệ quyền lợi của các bên.

  • Hậu quả pháp lý của hợp đồng vô hiệu (Điều 131 BLDS 2015)

    • Hợp đồng vô hiệu không làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự của các bên kể từ thời điểm giao kết.
    • Các bên hoàn trả cho nhau những gì đã nhận. Nếu không hoàn trả được bằng hiện vật thì phải hoàn trả bằng tiền.
    • Bên có lỗi gây thiệt hại phải bồi thường.
    • Tài sản thu được từ hợp đồng vô hiệu do vi phạm điều cấm của luật, trái đạo đức xã hội có thể bị tịch thu sung quỹ nhà nước.

Ví dụ thực tiễn

Một ví dụ điển hình về hợp đồng vô hiệu do không tuân thủ quy định về hình thức là vụ việc được VnExpress đăng tải vào tháng 3/2022. Theo đó, Tòa án nhân dân cấp cao tại TP HCM đã tuyên hợp đồng mua bán nhà ở vô hiệu do các bên không thực hiện công chứng, chứng thực theo quy định của pháp luật. Cụ thể, bà H. và ông K. đã ký hợp đồng mua bán nhà ở nhưng không thực hiện công chứng. Sau đó, bà H. khởi kiện yêu cầu hủy hợp đồng và đòi lại nhà. Tòa án các cấp đều nhận định hợp đồng mua bán nhà ở là giao dịch dân sự bắt buộc phải công chứng hoặc chứng thực. Do các bên không tuân thủ hình thức này, hợp đồng bị tuyên vô hiệu. Các bên phải hoàn trả cho nhau những gì đã nhận, tức là bà H. phải trả lại tiền cho ông K. và ông K. phải trả lại nhà cho bà H.

Khuyến nghị pháp lý

Để tránh rủi ro liên quan đến hợp đồng vô hiệu, các bên tham gia giao dịch cần lưu ý những điểm sau:

  • Tìm hiểu kỹ lưỡng đối tác: Xác minh năng lực pháp luật và năng lực hành vi dân sự của đối tác, đặc biệt là trong các giao dịch có giá trị lớn.
  • Đảm bảo sự tự nguyện: Mọi thỏa thuận phải xuất phát từ ý chí tự nguyện, không bị ép buộc, lừa dối. Cần đọc kỹ và hiểu rõ toàn bộ nội dung hợp đồng trước khi ký.
  • Tuân thủ hình thức hợp đồng: Đối với các loại hợp đồng mà pháp luật quy định phải có hình thức nhất định (ví dụ: công chứng, chứng thực, đăng ký), cần tuyệt đối tuân thủ để đảm bảo hiệu lực pháp lý.
  • Nội dung hợp pháp và đạo đức: Đảm bảo mục đích và nội dung hợp đồng không vi phạm điều cấm của pháp luật và không trái đạo đức xã hội.
  • Tham vấn chuyên gia pháp lý: Trong các giao dịch phức tạp hoặc có giá trị lớn, việc tham vấn luật sư là vô cùng cần thiết. Các chuyên gia pháp lý từ Phan Law Vietnam khuyến nghị các cá nhân và doanh nghiệp nên tìm kiếm sự tư vấn chuyên nghiệp để rà soát các điều khoản, đảm bảo hợp đồng được soạn thảo đúng quy định pháp luật và bảo vệ tối đa quyền lợi của mình. Việc này giúp phát hiện sớm các yếu tố có thể dẫn đến hợp đồng vô hiệu, từ đó đưa ra giải pháp khắc phục kịp thời.

Câu hỏi thường gặp về Hợp đồng vô hiệu (FAQ)

Hợp đồng vô hiệu có cần Tòa án tuyên bố mới vô hiệu không?
Không phải tất cả các trường hợp. Một số trường hợp hợp đồng vô hiệu tuyệt đối (ví dụ: vi phạm điều cấm của luật) thì vô hiệu ngay từ thời điểm giao kết mà không cần Tòa án tuyên bố. Tuy nhiên, để giải quyết hậu quả pháp lý và buộc các bên hoàn trả tài sản, bồi thường thiệt hại, việc yêu cầu Tòa án tuyên bố vô hiệu là cần thiết.
Thời hiệu yêu cầu Tòa án tuyên bố hợp đồng vô hiệu là bao lâu?
Theo Điều 132 Bộ luật Dân sự 2015, thời hiệu yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch dân sự vô hiệu là 02 năm kể từ ngày giao dịch dân sự được xác lập đối với các trường hợp vô hiệu do bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép, hoặc do người xác lập không nhận thức và làm chủ được hành vi của mình. Đối với các trường hợp vô hiệu tuyệt đối khác (vi phạm điều cấm, trái đạo đức xã hội, giả tạo, do người không có năng lực hành vi dân sự đầy đủ), thời hiệu yêu cầu tuyên bố vô hiệu không bị hạn chế.
Hợp đồng vô hiệu có phải là hợp đồng bị hủy bỏ không?
Không. Hợp đồng vô hiệu là hợp đồng không có giá trị pháp lý ngay từ đầu do vi phạm các điều kiện có hiệu lực. Trong khi đó, hợp đồng bị hủy bỏ là hợp đồng ban đầu có hiệu lực nhưng sau đó bị chấm dứt hiệu lực do một sự kiện pháp lý (ví dụ: vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ) và thường có hiệu lực hồi tố.
Nếu hợp đồng vô hiệu, các bên có phải hoàn trả lại tất cả những gì đã nhận không?
Đúng vậy. Hậu quả pháp lý cơ bản của hợp đồng vô hiệu là các bên phải hoàn trả cho nhau những gì đã nhận. Nếu không hoàn trả được bằng hiện vật thì phải hoàn trả bằng tiền. Bên có lỗi gây thiệt hại phải bồi thường.
Hợp đồng vô hiệu từng phần là gì?
Hợp đồng vô hiệu từng phần là trường hợp một phần của hợp đồng vô hiệu nhưng không làm ảnh hưởng đến hiệu lực của các phần còn lại. Ví dụ: một điều khoản về lãi suất trong hợp đồng vay vượt quá mức lãi suất tối đa mà pháp luật cho phép, thì chỉ điều khoản về lãi suất đó vô hiệu, các điều khoản khác vẫn có hiệu lực.