Mục lục

Quyền thừa kế theo pháp luật

*Cập nhật: 1/4/2026*

Định nghĩa

Quyền thừa kế theo pháp luật là quyền của cá nhân, tổ chức được hưởng di sản của người đã mất theo các quy định của pháp luật, khi không có di chúc hợp pháp hoặc di chúc không bao gồm toàn bộ di sản, hoặc di chúc không có hiệu lực. Đây là cơ chế pháp lý nhằm đảm bảo việc phân chia tài sản của người đã khuất một cách công bằng, minh bạch và tuân thủ trật tự xã hội.

Cơ sở pháp lý

Quyền thừa kế theo pháp luật được quy định chi tiết trong Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13, có hiệu lực từ ngày 01/01/2017. Các điều khoản quan trọng bao gồm:

Điều 649: Quy định chung về thừa kế theo pháp luật.
Điều 650: Các trường hợp thừa kế theo pháp luật, bao gồm không có di chúc, di chúc không hợp pháp, người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc cùng thời điểm với người lập di chúc, hoặc từ chối nhận di sản.
Điều 651: Quy định về người thừa kế theo pháp luật và thứ tự các hàng thừa kế, đảm bảo tính công bằng và rõ ràng trong việc xác định người được hưởng di sản.
Điều 652: thừa kế thế vị">Quy định về thừa kế thế vị, áp dụng khi con của người để lại di sản chết trước hoặc cùng thời điểm với người để lại di sản.
Điều 653: Quy định về quan hệ thừa kế giữa con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi, cha đẻ, mẹ đẻ.
Điều 654: Quy định về quan hệ thừa kế giữa con riêng và bố dượng, mẹ kế.
Điều 655: Quy định về việc thừa kế trong trường hợp vợ, chồng đã chia tài sản chung, đang xin ly hôn, hoặc đã kết hôn với người khác.
Điều 661: Quy định về nguyên tắc phân chia di sản theo pháp luật, theo đó những người thừa kế cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau.

Phân tích chi tiết

Việc xác định và thực hiện quyền thừa kế theo pháp luật đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về các quy định pháp luật và các yếu tố liên quan. Dưới đây là những phân tích chi tiết về các khía cạnh quan trọng:

Các trường hợp áp dụng: Thừa kế theo pháp luật chỉ được áp dụng khi không có di chúc, di chúc không hợp pháp, hoặc di chúc chỉ định đoạt một phần di sản. Ngoài ra, nếu người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc cùng thời điểm với người lập di chúc, hoặc từ chối nhận di sản, phần di sản đó cũng sẽ được phân chia theo pháp luật.
Hàng thừa kế: Pháp luật Việt Nam quy định ba hàng thừa kế theo thứ tự ưu tiên. Người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng thừa kế nếu không còn ai ở hàng thừa kế trước do đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.

Hàng thừa kế thứ nhất: Gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết.
Hàng thừa kế thứ hai: Gồm ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại.
Hàng thừa kế thứ ba: Gồm cụ nội, cụ ngoại của người chết; bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột; chắt ruột của người chết mà người chết là cụ nội, cụ ngoại.

Nguyên tắc phân chia di sản: Những người thừa kế cùng hàng sẽ được hưởng phần di sản bằng nhau. Điều này đảm bảo sự công bằng và bình đẳng giữa các thành viên trong cùng một hàng thừa kế, tránh các tranh chấp không đáng có.
Thừa kế thế vị: Đây là một quy định quan trọng nhằm bảo vệ quyền lợi của con cháu. Nếu con của người để lại di sản chết trước hoặc cùng thời điểm với người để lại di sản, thì cháu được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu được hưởng nếu còn sống.
Các trường hợp không được hưởng thừa kế: Pháp luật cũng quy định rõ các trường hợp cá nhân không có quyền hưởng di sản, ví dụ như người bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe hoặc có hành vi ngược đãi nghiêm trọng người để lại di sản, hoặc người có hành vi lừa dối, cưỡng ép người để lại di sản lập di chúc.

Ví dụ thực tiễn

Một ví dụ điển hình về tranh chấp quyền thừa kế theo pháp luật là vụ việc liên quan đến tài sản của một người cha qua đời mà không để lại di chúc, được Thanh Niên đưa tin vào tháng 3/2023. Trong trường hợp này, các con của người cha đã phát sinh tranh chấp về việc phân chia tài sản là nhà đất. Do không có di chúc, Tòa án đã phải áp dụng các quy định của Bộ luật Dân sự về thừa kế theo pháp luật để xác định hàng thừa kế và phân chia di sản một cách công bằng giữa các con, đảm bảo tuân thủ đúng quy định pháp luật.

Khuyến nghị pháp lý

Để bảo vệ tốt nhất quyền thừa kế theo pháp luật của mình hoặc của người thân, cá nhân cần chủ động tìm hiểu và tuân thủ các quy định pháp luật hiện hành. Việc lập di chúc hợp pháp là cách tốt nhất để định đoạt tài sản theo ý muốn, tránh phát sinh tranh chấp sau này. Tuy nhiên, nếu không có di chúc, việc nắm rõ các hàng thừa kế và nguyên tắc phân chia di sản là vô cùng cần thiết. Trong trường hợp có tranh chấp hoặc cần làm rõ các vấn đề pháp lý phức tạp, việc tham vấn ý kiến từ các chuyên gia pháp luật là giải pháp tối ưu. Theo nhận định của các luật sư từ Phan Law Vietnam, việc thu thập đầy đủ giấy tờ chứng minh quan hệ nhân thân và tài sản là bước đầu tiên và quan trọng nhất để quá trình giải quyết thừa kế diễn ra thuận lợi, giảm thiểu rủi ro pháp lý và đảm bảo quyền lợi chính đáng của các bên liên quan.

FAQ về Quyền thừa kế theo pháp luật

Câu hỏi 1: Khi nào thì di sản được phân chia theo pháp luật?
Trả lời: Di sản được phân chia theo pháp luật khi người chết không để lại di chúc, di chúc không hợp pháp, người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc cùng thời điểm với người lập di chúc, hoặc người thừa kế theo di chúc từ chối nhận di sản.
Câu hỏi 2: Ai là người thuộc hàng thừa kế thứ nhất theo pháp luật?
Trả lời: Hàng thừa kế thứ nhất bao gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người đã mất. Những người này sẽ được ưu tiên hưởng di sản trước các hàng thừa kế khác.
Câu hỏi 3: Nếu con của người để lại di sản chết trước thì cháu có được hưởng thừa kế không?
Trả lời: Có. Theo quy định về thừa kế thế vị, nếu con của người để lại di sản chết trước hoặc cùng thời điểm với người để lại di sản, thì cháu được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu được hưởng nếu còn sống.
Câu hỏi 4: Người có hành vi ngược đãi người để lại di sản có được hưởng thừa kế không?
Trả lời: Không. Pháp luật quy định rõ những người có hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe, hoặc có hành vi ngược đãi nghiêm trọng người để lại di sản sẽ bị truất quyền hưởng thừa kế.
Câu hỏi 5: Thời điểm mở thừa kế được xác định như thế nào?
Trả lời: Thời điểm mở thừa kế là thời điểm người có tài sản chết. Trong trường hợp Tòa án tuyên bố một người là đã chết, thời điểm mở thừa kế là ngày quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật.