×

Quy định về thừa kế theo pháp luật

by

Quy định về thừa kế theo pháp luật

Định nghĩa

Thừa kế theo pháp luật là việc dịch chuyển tài sản của người đã chết sang cho những người thừa kế theo quy định của pháp luật, mà không dựa trên ý chí thể hiện trong di chúc của người để lại di sản. Đây là hình thức thừa kế được áp dụng khi không có di chúc, di chúc không hợp pháp hoặc người thừa kế theo di chúc từ chối nhận di sản hay không có quyền nhận di sản.

Cơ sở pháp lý

Các quy định về thừa kế theo pháp luật được quy định chủ yếu trong Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 ngày 24 tháng 11 năm 2015 (sau đây gọi tắt là Bộ luật Dân sự 2015), cụ thể tại:

  • Chương XXIII: Thừa kế theo pháp luật (từ Điều 650 đến Điều 659).
  • Điều 650: Các trường hợp thừa kế theo pháp luật.
  • Điều 651: Người thừa kế theo pháp luật.
  • Điều 652: Quan hệ thừa kế giữa con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi và cha đẻ, mẹ đẻ.
  • Điều 653: Quan hệ thừa kế giữa con riêng và bố dượng, mẹ kế.
  • Điều 654: Thừa kế thế vị.
  • Điều 655: Hàng thừa kế thứ nhất.
  • Điều 656: Hàng thừa kế thứ hai.
  • Điều 657: Hàng thừa kế thứ ba.
  • Điều 658: Chia thừa kế theo pháp luật.
  • Điều 659: Thừa kế trong trường hợp vợ, chồng đã chia tài sản chung, đang xin ly hôn, đã kết hôn với người khác.

Phân tích chi tiết

Thừa kế theo pháp luật là một chế định quan trọng nhằm đảm bảo quyền lợi của những người thân thích của người đã khuất khi không có di chúc hoặc di chúc không có hiệu lực. Các yếu tố chính bao gồm:

  • Các trường hợp thừa kế theo pháp luật (Điều 650 BLDS 2015):
    • Không có di chúc.
    • Di chúc không hợp pháp.
    • Những người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; cơ quan, tổ chức được hưởng thừa kế theo di chúc không còn vào thời điểm mở thừa kế.
    • Những người được chỉ định làm người thừa kế theo di chúc mà không có quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.
    • Phần di sản còn lại không được định đoạt trong di chúc.
    • Phần di sản có liên quan đến phần của người thừa kế không có quyền hưởng di sản, từ chối nhận di sản, chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; liên quan đến phần của cơ quan, tổ chức được hưởng di sản theo di chúc, nhưng không còn vào thời điểm mở thừa kế.
  • Người thừa kế theo pháp luật và hàng thừa kế (Điều 651 BLDS 2015):

    Những người thừa kế theo pháp luật được quy định theo thứ tự ưu tiên thành ba hàng thừa kế. Những người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng thừa kế nếu không còn ai ở hàng thừa kế trước do đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.

    • Hàng thừa kế thứ nhất: Vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết.
    • Hàng thừa kế thứ hai: Ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại.
    • Hàng thừa kế thứ ba: Cụ nội, cụ ngoại của người chết; bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột; chắt ruột của người chết mà người chết là cụ nội, cụ ngoại.

    Những người thừa kế cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau.

  • Thừa kế thế vị (Điều 654 BLDS 2015):

    Trường hợp con của người để lại di sản chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người để lại di sản thì cháu được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu được hưởng nếu còn sống. Nếu cháu cũng chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người để lại di sản thì chắt được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của chắt được hưởng nếu còn sống.

  • Quan hệ thừa kế đặc biệt:
    • Con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi; con đẻ và cha đẻ, mẹ đẻ (Điều 652 BLDS 2015): Con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi được thừa kế di sản của nhau và còn được thừa kế di sản của cha đẻ, mẹ đẻ.
    • Con riêng và bố dượng, mẹ kế (Điều 653 BLDS 2015): Con riêng và bố dượng, mẹ kế nếu có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con thì được thừa kế di sản của nhau.

Việc xác định đúng các trường hợp áp dụng, hàng thừa kế và các mối quan hệ đặc biệt là vô cùng quan trọng để đảm bảo việc phân chia di sản được thực hiện đúng pháp luật, tránh phát sinh tranh chấp. Theo nhận định của các chuyên gia pháp lý tại Phan Law Vietnam, nhiều tranh chấp thừa kế phức tạp thường phát sinh do việc không nắm rõ các quy định về hàng thừa kế hoặc thiếu bằng chứng chứng minh quan hệ huyết thống, nuôi dưỡng.

Ví dụ thực tiễn

Một ví dụ thực tiễn về tranh chấp phát sinh từ thừa kế theo pháp luật là trường hợp được VnExpress phản ánh. Vụ việc liên quan đến một gia đình có người cha qua đời mà không để lại di chúc. Di sản là một căn nhà. Người cha có vợ và nhiều người con. Sau khi ông mất, các con phát sinh mâu thuẫn về việc phân chia tài sản, đặc biệt là khi có người con muốn bán nhà để chia tiền, trong khi những người khác muốn giữ lại. Do không có di chúc, việc phân chia di sản phải tuân theo quy định của pháp luật về thừa kế theo pháp luật, cụ thể là Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015. Theo đó, vợ và các con của người đã khuất đều thuộc hàng thừa kế thứ nhất và có quyền được hưởng phần di sản bằng nhau. Vụ việc cho thấy tầm quan trọng của việc lập di chúc để tránh những tranh chấp không đáng có, hoặc nếu không có di chúc, việc áp dụng đúng các quy định pháp luật là cần thiết để giải quyết mâu thuẫn.

Khuyến nghị pháp lý

Để đảm bảo quyền lợi hợp pháp và tránh những tranh chấp không đáng có trong quá trình thừa kế, người dân cần lưu ý các điểm sau:

  • Lập di chúc: Cách tốt nhất để định đoạt tài sản theo ý chí của mình là lập di chúc hợp pháp. Di chúc rõ ràng, minh bạch sẽ giúp tránh được nhiều rắc rối cho người thân sau này.
  • Tìm hiểu kỹ quy định pháp luật: Nếu không có di chúc, việc nắm vững các quy định về thừa kế theo pháp luật, đặc biệt là các hàng thừa kế và điều kiện hưởng thừa kế, là rất quan trọng.
  • Thu thập và lưu giữ giấy tờ: Chuẩn bị đầy đủ giấy tờ chứng minh quan hệ nhân thân (giấy khai sinh, giấy đăng ký kết hôn, giấy chứng tử…) và giấy tờ chứng minh quyền sở hữu tài sản (sổ đỏ, sổ hồng, giấy tờ xe…).
  • Tham vấn luật sư: Trong các trường hợp phức tạp, có nhiều người thừa kế, tài sản lớn hoặc có yếu tố nước ngoài, việc tham vấn luật sư chuyên về thừa kế là cần thiết. Các luật sư của Phan Law Vietnam khuyến nghị rằng việc tư vấn sớm có thể giúp xác định đúng người thừa kế, phân chia di sản hợp lý và giải quyết tranh chấp hiệu quả, tránh kéo dài thời gian và chi phí tố tụng.
  • Thực hiện thủ tục khai nhận di sản: Sau khi người để lại di sản mất, người thừa kế cần thực hiện các thủ tục khai nhận di sản tại cơ quan công chứng hoặc Tòa án theo quy định của pháp luật.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

  • Câu hỏi 1: Thừa kế theo pháp luật có bắt buộc phải có di chúc không?
    Trả lời: Không. Thừa kế theo pháp luật được áp dụng khi không có di chúc, di chúc không hợp pháp hoặc các trường hợp khác theo quy định tại Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015.
  • Câu hỏi 2: Ai là người thuộc hàng thừa kế thứ nhất theo pháp luật?
    Trả lời: Hàng thừa kế thứ nhất bao gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết.
  • Câu hỏi 3: Nếu người con chết trước cha mẹ thì cháu có được hưởng thừa kế không?
    Trả lời: Có. Theo quy định về thừa kế thế vị (Điều 654 Bộ luật Dân sự 2015), nếu con của người để lại di sản chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người để lại di sản, thì cháu được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu được hưởng nếu còn sống.
  • Câu hỏi 4: Tài sản chung của vợ chồng có được chia toàn bộ theo thừa kế không?
    Trả lời: Không. Khi một bên vợ hoặc chồng qua đời, chỉ phần tài sản thuộc sở hữu của người đã mất trong khối tài sản chung mới được coi là di sản để chia thừa kế. Phần tài sản của người còn sống vẫn thuộc về họ.
  • Câu hỏi 5: Thời hiệu để yêu cầu chia di sản thừa kế theo pháp luật là bao lâu?
    Trả lời: Theo Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015, thời hiệu để người thừa kế yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản, 10 năm đối với động sản, kể từ thời điểm mở thừa kế. Hết thời hiệu này, di sản thuộc về người thừa kế đang quản lý di sản đó.