Mục lục

Quyền được chết

*Cập nhật: 2/4/2026*

Quyền được chết là một khái niệm pháp lý và đạo đức phức tạp, thường được hiểu là quyền của một cá nhân được chấm dứt cuộc sống của mình hoặc từ chối các biện pháp duy trì sự sống khi đối mặt với bệnh tật nan y, đau đớn không thể chịu đựng hoặc chất lượng cuộc sống suy giảm nghiêm trọng. Khái niệm này bao gồm nhiều hình thức như an tử (euthanasia) hoặc tự sát có hỗ trợ y tế (assisted suicide).

Tại Việt Nam, pháp luật hiện hành không công nhận quyền được chết dưới bất kỳ hình thức nào như an tử hay tự sát có hỗ trợ y tế. Thay vào đó, pháp luật tập trung bảo vệ quyền được sống và nghiêm cấm các hành vi tước đoạt mạng sống của người khác, kể cả khi có sự đồng thuận.

Cơ sở pháp lý

Quy định pháp luật Việt Nam hiện hành không có điều khoản nào công nhận hoặc cho phép quyền được chết, an tử hay tự sát có hỗ trợ y tế. Các hành vi liên quan đến việc chấm dứt sự sống của người khác đều bị coi là vi phạm pháp luật và có thể bị xử lý hình sự.

Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013: Điều 19 quy định “Mọi người có quyền sống. Tính mạng con người được pháp luật bảo hộ. Không ai bị tước đoạt tính mạng trái luật.” Điều này khẳng định quyền được sống là quyền cơ bản và thiêng liêng nhất của con người, được pháp luật bảo vệ tuyệt đối.
Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017):
- Điều 123 quy định về Tội giết người, bao gồm cả hành vi tước đoạt tính mạng của người khác, dù có sự đồng ý của nạn nhân hay không.
- Điều 134 quy định về Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác.
- Điều 130 quy định về Tội xúi giục hoặc giúp người khác tự sát, theo đó người nào xúi giục, giúp người khác tự sát thì có thể bị phạt tù.
Bộ luật Dân sự năm 2015: Điều 33 quy định về quyền sống, quyền được bảo đảm an toàn về tính mạng, sức khỏe, thân thể. Cá nhân có quyền hiến, nhận mô, bộ phận cơ thể người và hiến xác theo quy định của luật. Tuy nhiên, quyền này không bao gồm quyền được chấm dứt sự sống.
Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023 (có hiệu lực từ 01/01/2024): Điều 9 quy định về quyền của người bệnh, trong đó có quyền được từ chối khám bệnh, chữa bệnh nhưng phải cam kết tự chịu trách nhiệm bằng văn bản. Quyền này khác biệt hoàn toàn với quyền được chết, chỉ cho phép từ chối điều trị chứ không cho phép hành vi chủ động chấm dứt sự sống.

Phân tích chi tiết

Việc không công nhận quyền được chết ở Việt Nam phản ánh quan điểm pháp lý, đạo đức và văn hóa sâu sắc về giá trị của sự sống con người. Các yếu tố chính trong việc phân tích này bao gồm:

Bảo vệ quyền được sống: Pháp luật Việt Nam đặt quyền được sống lên hàng đầu, coi đây là quyền nhân thân cơ bản nhất không thể bị tước đoạt hay từ bỏ. Mọi hành vi chủ động chấm dứt sự sống của bản thân hoặc người khác đều bị coi là vi phạm pháp luật.
Ngăn chặn lạm dụng: Việc hợp pháp hóa quyền được chết có thể dẫn đến những rủi ro lạm dụng nghiêm trọng, đặc biệt đối với những người yếu thế, người già, người bệnh nặng hoặc người có vấn đề về tâm lý. Nguy cơ bị ép buộc hoặc tác động tâm lý để đưa ra quyết định chấm dứt sự sống là rất cao.
Đạo đức y học và vai trò của bác sĩ: Theo y đức truyền thống và hiện đại, nhiệm vụ chính của y bác sĩ là cứu chữa, duy trì sự sống và giảm thiểu đau đớn cho bệnh nhân. Việc hỗ trợ bệnh nhân chấm dứt sự sống đi ngược lại nguyên tắc cơ bản này, gây ra xung đột đạo đức sâu sắc cho ngành y tế.
Sự khác biệt giữa từ chối điều trị và quyền được chết: Cần phân biệt rõ ràng giữa quyền được chết và quyền từ chối điều trị y tế. Quyền từ chối điều trị (ví dụ: không đặt ống thở, không truyền hóa chất) là quyền hợp pháp của bệnh nhân có năng lực hành vi dân sự, cho phép họ không tiếp nhận các can thiệp y tế để kéo dài sự sống một cách vô vọng. Tuy nhiên, việc từ chối điều trị không phải là hành vi chủ động chấm dứt sự sống mà là chấp nhận diễn biến tự nhiên của bệnh tật.
Quan điểm xã hội và văn hóa: Xã hội Việt Nam, với truyền thống văn hóa và đạo đức Á Đông, thường coi trọng sự sống và có xu hướng phản đối các hình thức chấm dứt sự sống chủ động. Các yếu tố tôn giáo, tín ngưỡng cũng đóng vai trò quan trọng trong việc định hình quan điểm này.

Ví dụ thực tiễn

Mặc dù quyền được chết không được công nhận, các trường hợp liên quan đến việc giúp người khác tự sát vẫn xảy ra và bị xử lý theo pháp luật. Ví dụ, theo VnExpress, vào tháng 9/2023, Tòa án nhân dân tỉnh Đắk Lắk đã xét xử một người đàn ông về tội “Giúp người khác tự sát” theo Điều 130 Bộ luật Hình sự. Bị cáo đã giúp bạn mình mua thuốc diệt cỏ để tự tử theo yêu cầu của người bạn. Vụ việc này cho thấy pháp luật Việt Nam nghiêm cấm và xử lý hình sự đối với những hành vi hỗ trợ người khác chấm dứt sự sống, dù có sự đồng thuận của nạn nhân.

Khuyến nghị pháp lý

Trong bối cảnh pháp luật Việt Nam hiện hành không công nhận quyền được chết, các cá nhân và gia đình cần hiểu rõ các quy định để đưa ra quyết định phù hợp liên quan đến chăm sóc sức khỏe cuối đời. Điều quan trọng là phải tôn trọng quyền được sống và tuân thủ các quy định pháp luật hiện hành.

Tư vấn y tế và tâm lý: Khi đối mặt với bệnh tật hiểm nghèo hoặc tình trạng sức khỏe suy giảm, việc tìm kiếm sự hỗ trợ từ các chuyên gia y tế và tâm lý là cần thiết để quản lý đau đớn, cải thiện chất lượng cuộc sống và hỗ trợ tinh thần.
Quyền từ chối điều trị: Người bệnh có quyền từ chối các biện pháp điều trị y tế không mong muốn, miễn là họ có năng lực hành vi dân sự và đưa ra quyết định một cách tự nguyện, có hiểu biết. Việc này cần được thực hiện bằng văn bản cam kết và có sự tư vấn của bác sĩ.
Lập di chúc và các chỉ thị y tế trước: Để đảm bảo mong muốn của mình được tôn trọng trong trường hợp mất năng lực hành vi, cá nhân có thể lập di chúc hoặc các chỉ thị y tế trước (advance directives) về việc chăm sóc sức khỏe, quản lý tài sản. Các chuyên gia pháp lý, như những luật sư từ Phan Law Vietnam, có thể hỗ trợ tư vấn về các thủ tục pháp lý liên quan đến di chúc, quyền nhân thân và các vấn đề pháp lý khác khi đối mặt với bệnh hiểm nghèo, đảm bảo quyền lợi hợp pháp được thực hiện đúng quy định.
Tìm kiếm hỗ trợ pháp lý: Trong các trường hợp phức tạp liên quan đến quyền của người bệnh, quyền từ chối điều trị hoặc các vấn đề pháp lý cuối đời, việc tham khảo ý kiến luật sư là cần thiết để đảm bảo mọi quyết định đều tuân thủ pháp luật và bảo vệ quyền lợi chính đáng.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Dưới đây là một số câu hỏi thường gặp về quyền được chết tại Việt Nam:

Quyền được chết có được pháp luật Việt Nam công nhận không?

Không, pháp luật Việt Nam hiện hành không công nhận quyền được chết dưới bất kỳ hình thức nào, bao gồm an tử hay tự sát có hỗ trợ y tế. Hiến pháp và các bộ luật liên quan đều bảo vệ quyền được sống và nghiêm cấm các hành vi tước đoạt tính mạng.

Sự khác biệt giữa quyền được chết và quyền từ chối điều trị y tế là gì?

Quyền được chết là hành vi chủ động chấm dứt sự sống, trong khi quyền từ chối điều trị y tế là quyền của bệnh nhân không tiếp nhận các can thiệp y tế để kéo dài sự sống một cách vô vọng, chấp nhận diễn biến tự nhiên của bệnh tật. Quyền từ chối điều trị được pháp luật Việt Nam công nhận trong một số điều kiện nhất định.

Hành vi giúp người khác tự sát có bị xử lý hình sự không?

Có, theo Điều 130 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), hành vi xúi giục hoặc giúp người khác tự sát là một tội phạm và có thể bị phạt tù.

Liệu Việt Nam có thể hợp pháp hóa quyền được chết trong tương lai không?

Việc hợp pháp hóa quyền được chết là một vấn đề phức tạp, đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng về mặt pháp lý, đạo đức, xã hội và văn hóa. Hiện tại, chưa có dấu hiệu rõ ràng cho thấy Việt Nam sẽ thay đổi quan điểm này trong tương lai gần, do những lo ngại về bảo vệ quyền sống và ngăn chặn lạm dụng.