×

Pháp luật về bảo hiểm xã hội

by

Pháp luật về bảo hiểm xã hội

Định nghĩa

Bảo hiểm xã hội là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội. Đây là một trụ cột quan trọng của hệ thống an sinh xã hội, góp phần ổn định đời sống người lao động và phát triển kinh tế – xã hội.

Cơ sở pháp lý

Pháp luật về bảo hiểm xã hội tại Việt Nam được quy định chủ yếu trong các văn bản sau:

  • Luật Bảo hiểm xã hội số 58/2014/QH13, có hiệu lực từ ngày 01/01/2016 (sau đây gọi tắt là Luật BHXH 2014).
  • Luật An toàn, vệ sinh lao động số 84/2015/QH13, có hiệu lực từ ngày 01/7/2016 (quy định về chế độ tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp).
  • Nghị định số 115/2015/NĐ-CP ngày 11/11/2015 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật BHXH về bảo hiểm xã hội bắt buộc.
  • Nghị định số 134/2015/NĐ-CP ngày 29/12/2015 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật BHXH về bảo hiểm xã hội tự nguyện.
  • Nghị định số 143/2018/NĐ-CP ngày 15/10/2018 của Chính phủ quy định chi tiết Luật BHXH và Luật An toàn, vệ sinh lao động về bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người lao động là công dân nước ngoài làm việc tại Việt Nam.
  • Thông tư số 59/2015/TT-BLĐTBXH ngày 29/12/2015 của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật BHXH về bảo hiểm xã hội bắt buộc.
  • Thông tư số 06/2021/TT-BLĐTBXH ngày 07/7/2021 của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội sửa đổi, bổ sung một số điều của Thông tư số 59/2015/TT-BLĐTBXH.

Phân tích chi tiết

Pháp luật về bảo hiểm xã hội quy định rõ ràng về các chế độ, đối tượng, mức đóng, quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan.

1. Các chế độ bảo hiểm xã hội

  • Bảo hiểm xã hội bắt buộc: Áp dụng cho người lao động có hợp đồng lao động từ đủ 01 tháng trở lên và người sử dụng lao động. Gồm 05 chế độ: ốm đau, thai sản, tai nạn lao động – bệnh nghề nghiệp, hưu trí và tử tuất.
  • Bảo hiểm xã hội tự nguyện: Áp dụng cho công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên, không thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc. Gồm 02 chế độ: hưu trí và tử tuất.

2. Đối tượng tham gia

  • Đối tượng tham gia BHXH bắt buộc:
    • Người làm việc theo hợp đồng lao động không xác định thời hạn, hợp đồng lao động xác định thời hạn, hợp đồng lao động theo mùa vụ hoặc theo một công việc nhất định có thời hạn từ đủ 01 tháng đến dưới 12 tháng.
    • Cán bộ, công chức, viên chức.
    • Công nhân quốc phòng, công an, người làm công tác khác trong tổ chức cơ yếu.
    • Sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, hạ sĩ quan, binh sĩ quân đội nhân dân; sĩ quan, hạ sĩ quan nghiệp vụ, chuyên môn kỹ thuật công an nhân dân; người làm công tác cơ yếu hưởng lương như đối với quân nhân.
    • Người quản lý doanh nghiệp, người quản lý điều hành hợp tác xã có hưởng tiền lương.
    • Người hoạt động không chuyên trách ở xã, phường, thị trấn.
    • Người lao động là công dân nước ngoài làm việc tại Việt Nam có giấy phép lao động hoặc chứng chỉ hành nghề hoặc giấy phép hành nghề do cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam cấp và có hợp đồng lao động không xác định thời hạn hoặc hợp đồng lao động xác định thời hạn từ đủ 01 năm trở lên.
  • Đối tượng tham gia BHXH tự nguyện: Công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên và không thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc.

3. Mức đóng và phương thức đóng

  • Mức đóng: Được tính trên cơ sở tiền lương tháng làm căn cứ đóng BHXH của người lao động và tỷ lệ đóng do pháp luật quy định. Tỷ lệ đóng thường bao gồm phần đóng của người lao động và phần đóng của người sử dụng lao động.
  • Phương thức đóng: Có thể đóng hàng tháng, 03 tháng, 06 tháng một lần hoặc đóng một lần cho nhiều năm về sau đối với BHXH tự nguyện.

4. Quyền và nghĩa vụ của người tham gia và người sử dụng lao động

  • Người lao động: Có quyền được cấp sổ BHXH, được hưởng các chế độ BHXH đầy đủ, kịp thời; được khiếu nại, tố cáo hành vi vi phạm pháp luật về BHXH. Đồng thời, có nghĩa vụ đóng BHXH đầy đủ, đúng thời hạn; cung cấp thông tin đầy đủ, chính xác.
  • Người sử dụng lao động: Có quyền từ chối yêu cầu không đúng quy định của pháp luật về BHXH; được khiếu nại, tố cáo. Có nghĩa vụ đóng BHXH đầy đủ, đúng thời hạn cho người lao động; lập hồ sơ tham gia, hưởng BHXH; cung cấp thông tin liên quan đến việc đóng, hưởng BHXH.

5. Quản lý và giải quyết chế độ

Cơ quan Bảo hiểm xã hội Việt Nam là cơ quan nhà nước thực hiện chức năng quản lý nhà nước về BHXH. Các thủ tục giải quyết chế độ BHXH được quy định rõ ràng, đảm bảo quyền lợi cho người tham gia.

Ví dụ thực tiễn

Tình trạng doanh nghiệp nợ đọng bảo hiểm xã hội (BHXH) là một vấn đề nhức nhối, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người lao động. Theo Báo Người Lao Động, vào tháng 8/2023, Tòa án nhân dân quận Bình Thạnh (TP HCM) đã thụ lý đơn khởi kiện của Bảo hiểm xã hội quận Bình Thạnh đối với một công ty trên địa bàn vì nợ BHXH kéo dài. Đây là một trong nhiều trường hợp cơ quan BHXH phải tiến hành khởi kiện ra tòa để đòi quyền lợi cho người lao động, khi các biện pháp nhắc nhở, xử phạt hành chính không hiệu quả. Vụ việc này cho thấy sự quyết liệt của cơ quan chức năng trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp, chính đáng của người lao động, đồng thời là lời cảnh báo cho các doanh nghiệp cố tình chây ỳ nghĩa vụ đóng BHXH.

Khuyến nghị pháp lý

Để đảm bảo tuân thủ pháp luật về bảo hiểm xã hội và bảo vệ quyền lợi của mình, cả người lao động và người sử dụng lao động cần lưu ý:

  • Đối với người lao động: Chủ động tìm hiểu các quy định về BHXH, kiểm tra định kỳ quá trình đóng BHXH của mình thông qua ứng dụng VssID hoặc cổng thông tin điện tử của Bảo hiểm xã hội Việt Nam. Khi phát hiện sai sót hoặc vi phạm, cần kịp thời liên hệ với người sử dụng lao động hoặc cơ quan BHXH để được giải quyết.
  • Đối với người sử dụng lao động: Nghiêm túc thực hiện nghĩa vụ đóng BHXH đầy đủ, đúng thời hạn cho người lao động theo quy định. Việc chậm đóng hoặc trốn đóng BHXH không chỉ gây thiệt hại cho người lao động mà còn khiến doanh nghiệp phải đối mặt với các mức phạt hành chính, lãi chậm đóng và thậm chí là truy cứu trách nhiệm hình sự trong trường hợp nghiêm trọng. Theo nhận định của các chuyên gia pháp lý tại Phan Law Vietnam, việc tuân thủ pháp luật BHXH không chỉ là nghĩa vụ mà còn là yếu tố quan trọng xây dựng uy tín và môi trường làm việc lành mạnh cho doanh nghiệp.
  • Khi có tranh chấp: Trong trường hợp xảy ra tranh chấp về BHXH, các bên cần ưu tiên giải quyết thông qua thương lượng, hòa giải. Nếu không đạt được thỏa thuận, có thể yêu cầu cơ quan lao động hoặc cơ quan BHXH giải quyết, hoặc khởi kiện ra Tòa án có thẩm quyền để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

  • BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện khác nhau như thế nào?
    BHXH bắt buộc áp dụng cho người lao động có quan hệ lao động và người sử dụng lao động, bao gồm 5 chế độ (ốm đau, thai sản, tai nạn lao động – bệnh nghề nghiệp, hưu trí, tử tuất). BHXH tự nguyện dành cho người lao động tự do, chỉ bao gồm 2 chế độ (hưu trí, tử tuất).
  • Người lao động nước ngoài có phải đóng BHXH tại Việt Nam không?
    Có. Người lao động là công dân nước ngoài làm việc tại Việt Nam có giấy phép lao động hoặc chứng chỉ hành nghề hoặc giấy phép hành nghề do cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam cấp và có hợp đồng lao động không xác định thời hạn hoặc hợp đồng lao động xác định thời hạn từ đủ 01 năm trở lên thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc.
  • Làm thế nào để kiểm tra quá trình đóng BHXH?
    Người lao động có thể kiểm tra quá trình đóng BHXH thông qua ứng dụng VssID – Bảo hiểm xã hội số trên điện thoại thông minh, hoặc truy cập Cổng thông tin điện tử của Bảo hiểm xã hội Việt Nam, hoặc liên hệ trực tiếp với cơ quan BHXH địa phương.
  • Doanh nghiệp chậm đóng BHXH bị xử lý thế nào?
    Doanh nghiệp chậm đóng BHXH sẽ bị xử phạt vi phạm hành chính, phải đóng đủ số tiền BHXH chậm đóng và nộp lãi chậm đóng theo quy định. Trong trường hợp cố tình trốn đóng với số tiền lớn, có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
  • Có được rút BHXH một lần không?
    Người lao động có thể rút BHXH một lần nếu thuộc một trong các trường hợp theo quy định của Luật BHXH 2014, ví dụ như đủ tuổi hưởng lương hưu mà chưa đủ 20 năm đóng BHXH và không tiếp tục đóng, ra nước ngoài định cư, mắc bệnh hiểm nghèo, hoặc quân nhân, công an phục viên, xuất ngũ, thôi việc mà không đủ điều kiện hưởng lương hưu.